Mandat karny – jak działa, kiedy można odmówić i ile kosztują najczęstsze wykroczenia

Mandat karny to grzywna nałożona na miejscu przez policjanta (lub inny uprawniony organ) zamiast kierowania sprawy do sądu. Przyjmując mandat, zgadzasz się na karę i sprawa się kończy; możesz jednak odmówić jego przyjęcia – wtedy policja kieruje do sądu wniosek o ukaranie. Wysokość mandatu za konkretne wykroczenie wynika z taryfikatora, czyli rozporządzenia w sprawie wysokości grzywien nakładanych w drodze mandatów karnych. Za wybrane, groźne wykroczenia popełnione ponownie w ciągu dwóch lat mandat jest dwukrotnie wyższy.

Jak działa postępowanie mandatowe

Zasady opisuje Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (art. 95–101). Najważniejsze z nich:

• Mandat można nałożyć, gdy sprawcę złapano na gorącym uczynku lub tuż po nim, albo gdy wykroczenie stwierdzono np. przyrządem pomiarowym lub urządzeniem rejestrującym i nie ma wątpliwości co do sprawcy.
• Nie można go nałożyć po upływie 60 dni od dnia ustalenia sprawcy.
• Funkcjonariusz musi podać wysokość grzywny, opisać wykroczenie, czas, miejsce i kwalifikację prawną, a także poinformować cię o prawie odmowy i jej skutkach.

Rodzaje mandatów

• Kredytowany – najczęstszy w przypadku osób mieszkających w Polsce. Staje się prawomocny z chwilą pokwitowania odbioru, a grzywnę trzeba zapłacić w ciągu 7 dni od przyjęcia mandatu.
• Gotówkowy – płacony od razu funkcjonariuszowi; stosuje się go wobec osób czasowo przebywających w Polsce lub bez stałego miejsca zamieszkania. Grzywnę można zapłacić także kartą, jeśli funkcjonariusz ma terminal.
• Zaoczny – gdy sprawcy nie zastano na miejscu, ale nie ma wątpliwości, kto nim jest (np. zostawiony za wycieraczką).

Ile maksymalnie może wynieść mandat

Za wykroczenia drogowe (rozdział XI Kodeksu wykroczeń) w postępowaniu mandatowym można nałożyć grzywnę do 5000 zł, a gdy jednym czynem naruszono kilka przepisów – do 6000 zł (art. 96 § 1ad k.p.w.).

Odmowa przyjęcia mandatu – co się dzieje dalej

Prawo do odmowy wynika wprost z art. 97 § 2 k.p.w. Po odmowie organ, którego funkcjonariusz chciał nałożyć mandat, kieruje do sądu wniosek o ukaranie i zaznacza w nim, że odmówiłeś przyjęcia mandatu.

Zanim odmówisz, weź pod uwagę, że sąd nie jest związany kwotą z taryfikatora. Zgodnie z Kodeksem wykroczeń grzywna wynosi co do zasady od 20 do 5000 zł, a za część wykroczeń drogowych – m.in. przekroczenie prędkości o ponad 30 km/h czy nieustąpienie pierwszeństwa pieszemu – do 30 000 zł (art. 24 § 1a k.w.). Do tego mogą dojść koszty postępowania. Odmowa ma sens, gdy masz realne argumenty, że wykroczenia nie popełniłeś albo opis zdarzenia się nie zgadza – o rozstrzygnięciu decyduje sąd.

Recydywa – kiedy mandat jest podwójny

Art. 38 § 2 Kodeksu wykroczeń przewiduje surowszą karę dla kierowcy, który w ciągu dwóch lat od ostatniego prawomocnego ukarania popełnia to samo wykroczenie. Dotyczy to wybranych wykroczeń, m.in.:

• przekroczenia prędkości o ponad 30 km/h (art. 92a § 2 k.w.),
• naruszeń przepisów o bezpieczeństwie pieszych (art. 86b § 1 k.w.),
• naruszenia zakazu wyprzedzania (art. 92b k.w.),
• naruszenia przepisów na przejazdach kolejowych (art. 97a k.w.).

W taryfikatorze przy takich wykroczeniach podane są dwie kwoty, np. „1500 / 3000” – druga dotyczy właśnie recydywy. Podwójne stawki z taryfikatora stosuje się od 17 września 2022 r.

Liczy się to samo wykroczenie. Jeśli najpierw przekroczyłeś prędkość o 35 km/h, a potem nie ustąpiłeś pierwszeństwa pieszemu, recydywa z art. 38 § 2 nie zachodzi.

Najczęstsze wykroczenia – ile kosztuje mandat

Poniższe kwoty pochodzą z taryfikatora w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 30 grudnia 2021 r. (Dz.U. 2021 poz. 2484), obowiązującym od 1 stycznia 2022 r.

Przekroczenie prędkości

Przy przekroczeniu prędkości o więcej niż 50 km/h na obszarze zabudowanym lub na drodze jednojezdniowej dwukierunkowej poza obszarem zabudowanym dochodzi zatrzymanie prawa jazdy – starosta wydaje decyzję o zatrzymaniu na 3 miesiące (art. 102 ustawy o kierujących pojazdami).

Inne częste wykroczenia

• Nieustąpienie pierwszeństwa pieszemu na przejściu lub wchodzącemu na przejście – 1500 zł, w recydywie 3000 zł. Tyle samo grozi m.in. za omijanie pojazdu, który zatrzymał się, by przepuścić pieszego.
• Korzystanie z telefonu wymagające trzymania słuchawki lub mikrofonu w ręku podczas jazdy – 500 zł.
• Jazda bez zapiętych pasów bezpieczeństwa – 100 zł.

Do mandatu zwykle dochodzą punkty karne. Ich liczba zależy od wykroczenia, a po zapłacie mandatu punkty są usuwane po roku.

Najczęstsze błędy

• Przyjęcie mandatu bez czytania opisu. Sprawdź, czy zgadzają się czas, miejsce i kwalifikacja – funkcjonariusz musi je wskazać.
• Odmowa „na wszelki wypadek”. Sąd może wymierzyć karę wyższą niż w taryfikatorze.
• Spóźniona zapłata. Mandat kredytowany trzeba zapłacić w ciągu 7 dni. Do czasu zapłaty nie biegnie też roczny termin usunięcia punktów karnych.
• Liczenie recydywy od dnia wykroczenia. Dwa lata liczy się od ostatniego prawomocnego ukarania.

Krótko o najczęstszych pytaniach

Czy mogę odmówić przyjęcia mandatu? Tak, to twoje prawo. Wtedy sprawą zajmie się sąd.

Ile mam czasu na zapłatę mandatu? Mandat kredytowany płaci się w ciągu 7 dni od jego przyjęcia.

Czy za każde wykroczenie grozi podwójny mandat w recydywie? Nie – tylko za wykroczenia wymienione w art. 38 § 2 Kodeksu wykroczeń, popełnione ponownie w ciągu dwóch lat od ostatniego prawomocnego ukarania.

Jaki jest najwyższy mandat za wykroczenie drogowe? W postępowaniu mandatowym do 5000 zł, a przy zbiegu kilku przepisów do 6000 zł.